Τι συμβαίνει όταν μας γαργαλάνε;

Ίσως μας αρέσει να μας γαργαλάνε ή μπορεί να το βρίσκουμε αστείο. Αλλά αν συμβαίνει αυτό, τότε γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι και ειδικά οι ενήλικες μισούν να τους γαργαλάνε; Και γιατί δεν γελάμε αν γαργαλήσουμε εμείς τον εαυτό μας; Αν η λύση στον ιδιαίτερο γρίφο του γαργαλητού ήταν απλή, τότε το συγκεκριμένο θέμα δεν θα είχε απασχολήσει σπουδαία μυαλά στο παρελθόν. Στην πραγματικότητα, για περισσότερο από 2.000 χρόνια, σπουδαίες προσωπικότητες προβληματίστηκαν με το μυστήριο του γαργαλητού. Ο Πλάτωνας, ο Μπέικον , o Γαλιλαίος και ο Ντάργουιν επιχείρησαν να εκφράσουν τις θεωρίες του σχετικά με την φύση και το γέλιο που προέρχεται από το γαργαλητό. Ανάμεσα στους αρχαίους φιλοσόφους, ο Σωκράτης υποστήριξε ότι η αίσθηση του γαργαλητού πηγάζει μέχρι ενός σημείου από την ευχαρίστηση- αλλά το μεγαλύτερο συστατικό της προέρχεται από τον πόνο. Ο Αριστοτέλης ήταν ο πρώτος που αναρωτήθηκε γιατί δεν μπορούμε να γαργαλήσουμε τους εαυτούς μας:

Μήπως η άγνοια ότι κάποιος θα σε γαργαλήσει σε μια χρονική στιγμή που δεν το προβλέπεις, είναι ένας λόγος που το γαργαλητό προκαλεί το γέλιο; Σε αντίθεση με το να το σκεφτείς και να προβείς εσύ σε αυτήν την ενέργεια με τον εαυτό σου; To συγκεκριμένο γέλιο είναι ένα είδος παραφροσύνης και παραπλάνησης…το οποίο όταν προκαλείται μη σχεδιασμένα, τείνει να ακουμπάει τα όρια της εξαπάτησης κι αυτό είναι το στοιχείο που προκαλεί το γέλιο, και γι αυτόν τον λόγο ένα άτομο είναι αδύνατον να γαργαλήσει τον εαυτό του.

Οι Φράνσις Μπέικον (1677) και Κάρολος Ντάργουιν (1872) συμφώνησαν ότι το χιουμοριστικό γέλιο απαιτεί “διανοητικό φως”. Όμως διαφοροποιήθηκαν ως προς το γέλιο του γαργαλητού. Ο Ντάργουιν υποστήριξε ότι το “διανοητικό φως” είναι απαραίτητο και σε αυτήν την περίπτωση, ενώ ο Μπέικον είχε αντίθετη άποψη. Όταν κάποιος υπόκειται σε γαργαλητό, ο Μπέικον παρατήρησε, ότι ακόμη κι αν αυτό το άτομο βρίσκεται σε κατάσταση πένθους, δεν θα μπορέσει να μην γελάσει.

Στις μέρες μας οι επιστήμονες, θέλοντας να ρίξουν φως σε αυτό το πέπλο μυστηρίου στα ερωτήματα γύρω από το γαργαλητό, άρχισαν να ερευνούν και να ανακαλύπτουν στοιχεία γύρω από την αινιγματική συμπεριφορά που προκαλεί το γαργαλητό στους ανθρώπους. Αν και απεχθάνομαι το γαργαλητό, βρίσκω το συγκεκριμένο θέμα ιδιαιτέρως ενδιαφέρον. Γι’ αυτό παρακάτω, θα σας παραθέσω μερικά δικά μου στοιχεία και περίεργες πιθανότητες που συνδέουν την δική μου έρευνα με την δουλειά άλλων.

Υπάρχουν 2 φαινόμενα που τα περιγράφουμε ως γαργαλητό. Το πρώτο είναι η ανεπαίσθητη κίνηση πάνω στο δέρμα μας, μερικές φορές περιγράφεται και ως κινούμενη φαγούρα. Αυτή η αίσθηση μπορεί να προκληθεί σε κάθε σημείο του σώματος με την βοήθεια ενός φτερού ή μικρής ποσότητας βαμβακιού. Περιέργως, αυτή η ενοχλητική αίσθηση συχνά διαρκεί περισσότερο από την πραγματική κίνηση, προκαλώντας την επιθυμία τριψίματος στην επηρεασμένη περιοχή (κάτι που προκαλεί ανακούφιση). Αυτό το είδος γαργαλητού συνήθως δεν προκαλεί στους ανθρώπους γέλιο. Το γαργαλητό που προκαλεί γέλιο είναι διαφορετικό: υψηλότερη επαναλαμβανόμενη πίεση σε “γαργαλιστικές” περιοχές όπως  τα πλευρά, οι μασχάλες και η κοιλιά.

Το 1897 οι ψυχολόγοι Stanley Hall και Arthur Allin, “βάφτισαν” αυτά τα 2 είδη γαργαλητού. Το γαργαλητό που προκαλείται από το φτερό το ονόμασαν “Κνύσμεση” και το δεύτερο με την υψηλή επαναλαμβανόμενη πίεση “Γαργαλίαση”. Αν και αυτοί οι 2 όροι έχουν μόνο επιστημονική χρήση, βοηθούν ιδιαίτερα στην εξερεύνηση αυτού του μυστηρίου. Αρχικά η Κνύσμεση φαίνεται λιγότερο μυστηριώδης από ότι η Γαργαλίαση. Όπως ανέφερα και νωρίτερα, συνήθως δεν προκαλεί γέλιο, το οποίο είναι για πολλούς βασικό χαρακτηριστικό του γαργαλητού. Αυτός ο διαχωρισμός, άμεσα ραφινάρει την προβληματική του Αριστοτέλη. Δεν μπορούμε να προκαλέσουμε γέλιο στον εαυτό μας από μόνοι μας με την Γαργαλίαση, ωστόσο μπορούμε να προκαλέσουμε το αποτέλεσμα της Κνύσμεσης. Επίσης, το φαινόμενο της Κνύσμεσης, είναι ευρέως διαδεδομένο στα θηλαστικά, αρκεί να παρατηρήσουμε ένα άλογο το πως κινεί τα αυτιά και την ουρά του για να διώξει τις μύγες που του προκαλούν αυτήν την αίσθηση. Από την άλλην πλευρά, η Γαργαλίαση που είναι συνδεδεμένη με το παιχνίδι και κατά συνέπεια και με την ευχαρίστηση, υπάρχει στα πρωτεύοντα θηλαστικά, αλλά όχι μόνο στους ανθρώπους. Οι περισσότεροι επιστήμονες φαίνεται να συμφωνούν ότι οι χιμπατζήδες και κάποια άλλα είδη πιθήκων εφαρμόζουν το γαργαλητό για να παίξουν και να προκαλέσουν το αντίστοιχο γέλιο. Όπως εξέφρασε ο Robert Provine στο βιβλίο του (“Laughter,” January–February 1996), οι χιμπατζήδες δεν μπορούν να γελάσουν όπως οι άνθρωποι, οι φωνητικές τους χορδές μπορούν να παράγουν συγκεκριμένους ήχους βασισμένους στην αναπνοή τους. Οι πίθηκοι γαργαλάνε για να παίξουν και να κοινωνικοποιηθούν αλλά και γιατί επιθυμούν να αποφύγουν τα διάφορα έντομα που τους ενοχλούν.

Γαργαλιστικό Γέλιο

Για να ξεδιαλύνουμε την σύνδεση μεταξύ γαργαλητού και γέλιου- και την διττή αντίδραση των ανθρώπων- είναι απαραίτητο να μελετήσουμε την ψυχολογία του χιούμορ, της απόλαυσης και την κοινωνικής αλληλεπίδρασης.

Η εξωτερική αντίδραση ενός ατόμου στο γέλιο μοιάζει πολύ με την αντίδραση που προκαλείται από την κωμωδία και το αστείο. Όμως είναι ίδια και η εσωτερική του αντίδραση; Μάλλον όχι. Οι περισσότεροι άνθρωποι βρίσκουν το χιουμοριστικό γέλιο απολαυστικό , αντίθετα επισημαίνουν ότι δεν τους αρέσει να τους γαργαλάνε και ελάχιστοι ενήλικες το αναζητούν. Επίσης, το διαρκές γαργάλημα είναι ιδιαιτέρως δυσάρεστο. Στον Μεσαίωνα, οι στρατιώτες συχνά βασάνιζαν τα θύματα τους μέχρι θανάτου χρησιμοποιώντας τίποτα άλλο παρά ασταμάτητο γαργαλητό.

Όμως μερικοί άνθρωποι υποστηρίζουν ότι υπάρχει κάτι το ευχάριστο στο γαργαλητό και αρκετοί πείθονται ότι οι άνθρωποι το απολαμβάνουν. Επιπροσθέτως, οι περισσότεροι άνθρωποι γελάνε όταν γαργαλιούνται. Μπορεί να ισχύει αυτό που εξέφρασε ο Σωκράτης, ότι δηλαδή η όλη εμπειρία επιφέρει ευχάριστες και δυσάρεστες αισθήσεις. Απλά οι άνθρωποι φαίνεται να διαφέρουν στο ποια αίσθηση υπερισχύει.

Τα εξωτερικά σημάδια του γέλιου μπορεί να μας παραπλανήσουν, στο ότι το γαργαλητό έχει ευχάριστη πλευρά, ασχέτως αν ουσιαστικά έχει ή όχι. Αν και απεχθάνομαι το γαργαλητό και έχω δουλέψει σε βάθος για να ανακαλύψω την σύνδεση ευχαρίστησης και δυσαρέστησης που κρύβεται στο γαργαλιστικό γέλιο, μου είναι ακόμη δύσκολο να κοιτάω το γέλιο στο πρόσωπο αυτού που γαργαλιέται και να μην σκεφτώ “Πρέπει πραγματικά να το απολαμβάνει.”

Επίσης μια ακόμη πιθανότητα είναι, το γεγονός ότι το γαργαλητό εκφράζεται με το γέλιο, να δημιουργεί αυτόματα και κάποια θετική αντίδραση. (Γελάω, γιατί το απολαμβάνω.) Οι κοινωνικοί ψυχολόγοι έχουν ανακαλύψει ότι όταν μιμούμαστε τις εξωτερικές εκφράσεις ενός συναισθήματος, συχνά βιώνουμε έστω και στο ελάχιστο επίπεδο το συναίσθημα αυτό.

Πολλοί συγγραφείς έχουν καταλήξει ότι το γαργαλητό είναι πιο απολαυστικό στα παιδιά από ότι στους ενήλικες και πολλές φορές αναζητούν το γαργαλητό. Και αυτό πρέπει να αντιμετωπιστεί με κάποιον σκεπτικισμό. Κάθε διαδεχόμενη γενιά παιδιών ανεξάρτητα ανακαλύπτει το “γαργαλιστικό βασανιστήριο”, σαν έναν αποτελεσματικό τρόπο να βασανίσουν τους φίλους τους στο παιχνίδι. Είναι αλήθεια, ότι μερικές φορές τα παιδιά αναζητούν το γαργαλητό. Άραγε  απολαμβάνουν ομοίως και τα  παιχνίδια όπου οι γονείς δρουν αναπάντεχα και απειλητικά; Απολαμβάνουν τον ξαφνικό φόβο; Ένας συνδυασμός αναζήτησης ενθουσιασμού και ευχαρίστησης μέσω της αφής μπορεί να οδηγήσει τα παιδιά να ακολουθούν μια έμφυτη και απεχθή αίσθηση.

Αυτές οι παρατηρήσεις, έφεραν στην επιφάνεια ερωτήματα για την ψυχολογική κατάσταση που υποβόσκει στο γαργαλιστικό γέλιο και πώς αυτό συνδέεται με την χιουμοριστική απόλαυση. Πριν μερικά χρόνια, μαζί με τον Nicholas Christenfeld, αποφασίσαμε να μελετήσουμε αυτές τις ερωτήσεις. Αιτιολογήσαμε ότι αν το γαργαλιστικό γέλιο και το χιουμοριστικό γέλιο αντικατοπτρίζουν την ίδια εσωτερική ψυχολογική κατάσταση, θα πρέπει να υπάρχει μια προεργασία που μεταφέρει την πληροφορία από τον έναν νευρώνα στον άλλον. Η προεργασία αυτή έχει ανακαλυφθεί στο χιουμοριστικό γέλιο: Τα τελικά αστεία σε μια κωμωδία είναι πιο αστεία από ότι τα αρχικά. Γι αυτό άλλωστε οι κορυφαίοι κωμικοί επιμένουν να εμφανίζονται προς το τέλος του προγράμματος.

Συγκεντρώσαμε έναν αριθμό φοιτητών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, στο Σαν Ντιέγκο για να διεξάγουμε ένα πείραμα. Τους βάλαμε να δουν ένα βίντεο με τις κορυφαίες σκηνές από γνωστές κωμικές σειρές και ταινίες. Οι περισσότεροι φοιτητές γέλασαν επανειλημμένως καθώς έβλεπαν το βίντεο και στο τέλος δήλωσαν ότι το βρήκαν πολύ χιουμοριστικό. Ερευνήσαμε την σύνδεση μεταξύ γέλιου και γαργαλητού βάζοντας έναν βοηθό να γαργαλήσει του φοιτητές λίγο πριν ή  λίγο μετά την προβολή του βίντεο.

Η προεργασία που είχαμε βρει στο χιουμοριστικό γέλιο, δεν υπήρχε στο γαργαλιστικό γέλιο. Οι φοιτητές που “προετοιμάστηκαν” με το βίντεο, γέλασαν, χαμογέλασαν και ξεκαρδίστηκαν το ίδιο με τους φοιτητές που δεν παρακολούθησαν το βίντεο. Ομοίως, το γαργαλητό δεν απόφερε περισσότερο γέλιο στους φοιτητές κατά την διάρκεια του βίντεο.  Καταλήξαμε ότι το γαργαλητό δεν επιφέρει την ίδια εσωτερική ψυχολογική κατάσταση όπως γίνεται με το χιουμοριστικό γέλιο(Harris and Christenfeld 1997). Όπως το κλάμα ενώ καθαρίζεις ένα κρεμμύδι είναι τελείως διαφορετικό από το κλάμα που προκαλεί ένας θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου. Οπότε, οι καταστάσεις που συνδέονται με αυτά τα 2 είδη γέλιου είναι ριζικά διαφορετικές.

Συγγραφέας:  Christine R. Harris